PASAIAKO SARRASKIA 'argitu'

El 22 de marzo de 1984 la Policía Española asesinó en la bahía de Pasaia a Dionisio Aizpuru “Kurro”, Pedro Mari Isart “Pelitxo”, Rafael Delas “Txapas” y José María Izura “Pelu”.

Lau gazte bizi

Dioni Aizpuru

"Kurro"

1984eko martxoaren 22ko gaua lazgarria izan zen Maria Pilar Arbelaizentzat. “Senarra goiz joan zen lotara, goizeko erreleboan aritu behar baitzuen biharamunean. Ni telebistako informatiboa ikusten gelditu nintzen eta Pasaiako tiroketaren berri jakin nuen. Ez nion inori ezer esan eta goizeko seietako irratiko informatiboaren zain gelditu nintzen. Biktimetako bat Dioni Aizpuru Arbelaiz Komando Autonomoetako militantea zela esan zuten, baina hogeita hamabost urte zituela aipatzen zuten. Ezin du bera izan, pentsatu nuen, daukan haur aurpegi horrekin.

Gorputz osoa astintzen zidan zirrara ezin pasaturik goizeko zazpietako informatiboaren zain gelditzea erabaki nuen. Berriro aipatu zuten semearen izena eta baita ere Pedro Mari Isart beste azpeitiarrarena ere. Pello, aitaren bila joan zen lantegira, eta handik gutxira Iparraldeko dei bat jaso genuen. Okerrena berretsi ziguten. Dioni txalupa hartan zihoan”.

«Baziren zer edo zertan sartuta zegoela susmatzera eramaten ninduten hainbat gauza; oso garbi zituela iruditzen zait», azaltzen du Pellok. 1983an, soldaduskari uko egin eta gero, gurasoekin mintzatu zen: lehenago baten bati lagundu ziola eta orduko hartan berari lagunduko ziotela esan zigun. Ipar Euskal Herrira joan beharra zuen. Ez genuen konturatzeko betarik ere izan. Bi egunen buruan hots egin eta ongi zegoela esan zigun. Handik aurrera astero deitzen zuen. Komunikatzeko modu berezia zen hura, egiatan. Aitak ez zuen sekula telefonoa hartzen. Gogorra egiten zitzaion. Noizik eta behin, familiak bisitatu egiten zuern Iparraldean. “Nik, egoera horren aurrean neukan kexua besterik ez nuen azaltzen -jarraitzen du amak- eta hark, lasai egoteko esaten zidan behin eta berriro.”

Rafael Delas

‘Txapas’

Rafa, hemeretzi urte besterik ez zituela, esperientzia tragiko baten testigu izan zen. Polizia espainiarra Cano langilea tiroka hiltzen ikusi zuen 1977ko maiatzean. Handik urtebetera, Valladoliden soldadu zegoela, festetarako baimena lortu eta San Ferminetara heldu zen Iruñeara. German Rodriguezen heriotzaren ondotik antolatu ziren protestaldi guztietan egon zen, Karlos Delasen arabera, «guzti horrek borrokarako konpromisoa tinkotzen lagundu zion.

Zuzen zehaztea zaila egiten baldin bada ere, 1981 urtearen inguruan egin zen komando autonomoetako partaide. Dena den —komentatzen du Karlosek— atxilotu nindutenean, Poliziak behin eta berriro ziurtatzen zuen Rafa, sekula ekintzarik egin ez bazuten ere, ETA militarreko talde bateko partaidea izan zela. “Ez nintzateke ziurtatzen ausartuko, baina nik esango nuke, hark hierarkizatu deitzen zien erakundeak arbuiatzen zituelako egin zela Komando Autonomoetako kide”.

Martxoaren 22ko gau lazgarri harrezkerortik, amesgaizto estu batek sarritan esnatzen du Rafaren ama. «Ama eta Rafa goitik behera identifikatzen ziren —ziurtatzen du Karlosek-. Kolpe izugarria izan zen amarentzat. Mertxe Delas erabat ados dago nebaren iritziarekin, eta zehazten duenez, Rafak ez zuen familiaren instituzioan sinesten. Bai ordea, famili arteko kideetan. Bera erdigunea zen famillan, eta guztion konfidantza irabazia zuen. Hark inork baina lehenago hartzen zituen bere bizkar familiaren arazoak, edozein eratakoa zirela ere.

1

Pedro Mari Isart

‘Pelitxo’

Indarkeria heldu zen

Atea jo gabe sartu zen indarkeria bere barnemuineraino. Amak gogoan du Pelitxok hamazazpi urte zituela Goardia zibila etxean sartu zitzaioneko egun hura. Seme zaharrenarengatik, Davidengatik galde egin zioten, eta etxean ez zela konturatu zirenean Pedro Mari eraman zuten inongo azalpenik eman gabe. Oso modu basatian torturatu eta gero, hiru hilabete pasatu behar izan zituen ospitalean Amaren oroitzapenei jarraiki, ifernutik atera eta zerura ailegatu zela aipatzen zuen behin eta berriro Azpeitira heidu zenean. Sei hilabete egin zituen Espainiako presondegietan.

Baina Polizia berriro itzuli zen Pelitxoren etxera, herrian burutzen ari ziren sarekada aitzakia hartuta. Goizeko lauak aldera, inon ez zegoen zulo baten bila eraman zuten mendira Pedro Mari. Ez zen berriro goardia zibilen eskuetatik pasatu. Bila joan zitzaizkion hirugarren aldirako, Pelitxo senide batekin zen. Orduan erabaki zuen Ipar Euskal Herrira jotzea.

23 urterekin errefuxiatu

Dena den, adierazi zuen orduan amak, Pelitxok ezkutalekua zuen prestaturik etxean, egongelako armarioaren atzean. Askotan esan zion isilka amari, berriro bila etorriz gero, han ezkutatzeko.

Pelitxok hogeita bat urte besterik ez zituen errefuxiatu behar izan zuenean. Ipar Euskal Herrikoen bizimoduak lasaitasun handiagoa erakutsi zion Pedro Mari Isarti. Jean Pierre Leibarekin batera lan egiten zuen Transfesa enpresan. Familiakoak eta lagunak maiz joan zitzaizkion bisitan. Amak, esate baterako, budinak zenbat gustatzen zitzaizkion aipatzen zuen, eta eramaten zizkion bakoitzean lagunei partitzen zizkiela.

GAL-ek bere lankidea zen Jean Pierre Leiba hil zutenean Pelitxok bere segurtasun neurri propioak hartu zituen eta beste etxe batera joan zen bizitzera. Leibaren heriotza kolpe handia izan zen berarentzat. Garai hartan, Pedro Mari Isarten lagunek inongo antolakizunetara ez zela agertzen azaldu zieten honen gurasoei. Egun hartan bertan, Pelitxok etxera bueltatzeko zuen gogo handia azaldu zien. Etxekoen mantenuak ere kezkatu egiten baitzuen. Horixe zen, behinik behin, familikoei eta lagunei komentatzen ziena. Baina lasaitzearren esango zien hori, nonbait. Edota, bestela, handik gutxira aldatu zuen iritzia. Joan zenetik bi urtera bueltatu zen, baina hilotz. Tirokatu zuten Zodiac hartan zihoan Kurro kide azpeitiarraren anaiak eman zien zoritxarraren berri Isarten familiakoei. Bizirik irten zen herritik eta hilik ekarri ziguten, izan zen haien esana.

«Baziren zer edo zertan sartuta zegoela susmatzera eramaten ninduten hainbat gauza; oso garbi zituela iruditzen zait», azaltzen du Pellok. 1983an, soldaduskari uko egin eta gero, gurasoekin mintzatu zen: lehenago baten bati lagundu ziola eta orduko hartan berari lagunduko ziotela esan zigun. Ipar Euskal Herrira joan beharra zuen. Ez genuen konturatzeko betarik ere izan. Bi egunen buruan hots egin eta ongi zegoela esan zigun. Handik aurrera astero deitzen zuen. Komunikatzeko modu berezia zen hura, egiatan. Aitak ez zuen sekula telefonoa hartzen. Gogorra egiten zitzaion. Noizik eta behin, familiak bisitatu egiten zuern Iparraldean. “Nik, egoera horren aurrean neukan kexua besterik ez nuen azaltzen -jarraitzen du amak- eta hark, lasai egoteko esaten zidan behin eta berriro.”

Jose Mari Izura

‘Pelu’

Rafa, hemeretzi urte besterik ez zituela, esperientzia tragiko baten testigu izan zen. Polizia espainiarra Cano langilea tiroka hiltzen ikusi zuen 1977ko maiatzean. Handik urtebetera, Valladoliden soldadu zegoela, festetarako baimena lortu eta San Ferminetara heldu zen Iruñeara. German Rodriguezen heriotzaren ondotik antolatu ziren protestaldi guztietan egon zen, Karlos Delasen arabera, «guzti horrek borrokarako konpromisoa tinkotzen lagundu zion.

Zuzen zehaztea zaila egiten baldin bada ere, 1981 urtearen inguruan egin zen komando autonomoetako partaide. Dena den —komentatzen du Karlosek— atxilotu nindutenean, Poliziak behin eta berriro ziurtatzen zuen Rafa, sekula ekintzarik egin ez bazuten ere, ETA militarreko talde bateko partaidea izan zela. “Ez nintzateke ziurtatzen ausartuko, baina nik esango nuke, hark hierarkizatu deitzen zien erakundeak arbuiatzen zituelako egin zela Komando Autonomoetako kide”.

Martxoaren 22ko gau lazgarri harrezkerortik, amesgaizto estu batek sarritan esnatzen du Rafaren ama. «Ama eta Rafa goitik behera identifikatzen ziren —ziurtatzen du Karlosek-. Kolpe izugarria izan zen amarentzat. Mertxe Delas erabat ados dago nebaren iritziarekin, eta zehazten duenez, Rafak ez zuen familiaren instituzioan sinesten. Bai ordea, famili arteko kideetan. Bera erdigunea zen famillan, eta guztion konfidantza irabazia zuen. Hark inork baina lehenago hartzen zituen bere bizkar familiaren arazoak, edozein eratakoa zirela ere.

1

1984

Euren bizitzetako momentu ezberdinetan, Dioni Aizpuru, Rafael Delas, Pedro Mari Isart eta Jose Mari Izura Komando Autonomo Antikapitalistetako kide egin ziren.

Komando Autonomo Antikapitalistak independentziaren aldeko eta kapitalismoaren aurkako talde armatuak izan ziren. Komando bakoitzak bere ekintza eta analisien gainean erabakitzeko askatasuna zuen.

KOMANDO AUTONOMOAK

1977 eta 1984 bitartean segurtasun indar, enpresari eta politikarien aurkako atentatuak burutu zituzten, besteak beste. 27 pertsona hil zituzten.

Dozenaka kidek torturak jasan zituzten

Komando Autonomoetako Antikapitalistetako 9 pertsona hil zituzten poliziak edo talde parapolizialek.

Bi kide prestatzen ari ziren bonba lehertzean hil ziren.

Naparrak desagertuta jarraitzen du.

Komunikatu ofizialik gabe desagertu ziren

Rosa Jimenoren bahiketa

Martxoak 18:

Rosa Jimenoren bahiketaztirako barruan geratu zaion samina ezingo ditugu inoiz imajinatu ere egin.

Rosa Jimeno oriotarra da. Egun horretan Donostian zen. Autoa aparkatzen ari zela bi gizonezko hurbildu zitzaizkion, normal jantzita, baina poliziak ziren, eta Polizia Nazionalaren Amarako egoitzara eraman zuten. Atetik sartu eta aurreneko gauza hormaren kontra bota zuten. Hortik aurrera torturak etengabeak, amaigabeak eta basatiak izan ziren: bainera egin zioten, poltsa jarri, elektrodoak, zartakoak telefono listinarekin… jipoitu egiten zuten, gero arnasa bueltatzeko denbora eman eta berriro egurra ematen zioten. Hauts zuri batzuk eman zizkioten urarekin nahastuta, drogak edo. Lau egun pasatu zituen han Rosak, ez zekiela gaua ala eguna zen; halakoxea zen mina, hiltzea ere nahiago zuela.

Gero tortura psikologikoa etorri zen. Iloba txikia ikastolan hasi berria zuen; esaten zioten egunen batean posible zela autoren batek iloba azpian harrapatzea. Okerrena hau zen: inork ez zekiela Rosa poliziaren esku zegoenik. Norbait atxilotzen dutenean esan egiten dute, eta kanpoan jendea mugitzen hasten da, abokatuak, senideak, lagunak, eta kanpoko presio horrek zertxobait behintzat arindu dezake barrukoaren samina. Baina Rosa bahitu egin zuten, berarekin nahi zutena egin eta berarengandik nahi zutena lortzeko.

Hasteko, pistola kopetan jarri eta etxera deitarazi zioten, aitzakiaren bat asmatuz egun batzuetan Donostian geratu behar zuela esateko. Hurrena lanera deitu zuen, Orioko Udaletxera, haiek ere lasaitzeko. Rosa fisikoki eta psikikoki puskatuta zegoen, eta berriro pistola begien aurrean jarri zioten: orain Iparraldera deitu behar zuen, komandokideekin hitzordua jartzeko. Rosak ahal zuen neurrian aguantatu zuen, baina bazekien gai zirela tiroa eman eta bazter batean botata uzteko. Gainera, uste edo itxaropen batek gidatuta egin zuen hitzordua: bere lagunak bizirik atxilotuko zituzten itxaropena zeukan. Iparraldera deitu zuen, alde batean telefonoa, bestean pistola. Egoera trankil zegoela eta lasai etortzeko esan zien lagunei. Rosari eragin zioten mina, eta gertaeren ondoren bizitza guztirako barruan geratu zaion samina ezingo ditugu inoiz imajinatu ere egin.

Martxoak 22: Hitzordua

Iluntzeko hamarretarako egin zuen Rosak hitzordua komandoko lagunekin, Pasaiako badian dagoen leku batean. Aurreko orduetan sekulako polizia pila sumatu zuen komisarian, armak hartzen, txalekoak janzten, joan-etorrian. Rosaren kezka bakarra zen lagunei gertatuko zitzaiena, ea zer egin behar zieten galdezka ibili zen poliziei, bizirik uzteko eskatuz. Poliziek erantzun zioten atxilotu baino ez zituztela egingo, lasai egoteko.

Lapurdiko porturen batetik atera eta iluntzeko hamarretan iritsi zen zodiaca esandako lekura. Bost gizon zetozen bertan: Rafael Delas Txapas ezizenekoa, Jose María IzuraPelu, Dionisio Aizpuru Kurro, Pedro Mari Isart Pelitxo eta Joseba Merino. Txapas eta Pelu Iruñekoak ziren, Kurro eta Pelitxo azpeitiarrak, eta Joseba Merino donostiarra. Poltsa batean armak zekartzaten, baina bat ere ez soinean.

Lekua itsasertzeko zulo bat da, haitz labainkorrak dauzkana, malkartsua. Poliziek goitik behera ikusten zituzten autonomoak, eta hauek ez zuten defenditzeko aukerarik izan. Ongietorria bikain prestatua zeukaten: inguru guztian poliziak non-nahi, fokoak prest, urpekariak ere bai, eta esandako tokian Rosa Jimeno zeukaten, soka batekin hanketatik lotuta.

Iritsi zirenean Rosak linterna bat piztu zuen hiru aldiz, hori baitzen seinalea.

Eusko Jaurlaritzak biktima gisa aitortu ditu Pasaiako sarraskian hildako lau lagunak

Senideek eman dute erabakiaren berri. Dionisio Aizpuru, Pedro Mari Isart, Jose Mari Izura eta Rafael Delas 1984ko martxoan hil zituzten, tiroz; 113 bala zulo zenbatu zituzten haien gorpuetan. Dionisio Aizpuru, Pedro Mari Isart, Jose Mari Izura eta Rafael Delas,...

Irakurri +

Placa saboteada

Eusko Jaurlaritzako Poliziaren Biktimen Balorazio Batzordeak gaur arratsaldean eman dizkie dagozkien kasuen inguruko txostenak Rosa Zarraren eta Pasaiako sarraskiko lau biktimen senideei. Iragan astean txostenei buruzko hainbat xehetasun zabaldu ziren arren, familiek...

Irakurri +

Sarraskiaren osteko egunak

36 bala-tiro
jaso zituen gorputzean

Dioni Aizpuru Arbelaitz

"Kurro"

28 bala-tiro
jaso zituen gorputzean

Pedro Mari Isart Badiola

"Pelitxo"

21 bala-tiro eta kartutxo-posta
jaso zituen gorputzean

Rafael Delas Aizkorbe

"Txapas"

28 bala-tiro
jaso zituen gorputzean

Jose Mari Izura Sanz

"Pelu"

Auziaren kronologia

1984

Martxoa. Komando Autonomo Antikapitalistetako lau kide hil zituen Espainiako Poliziak Pasaiako badian: Dionisio Aizpuru “Kurro” eta Pedro Mari Isart “Pelitxo” azpeitiarrak, eta Rafael Delas “Txapas” eta Jose Maria Isidro Izura “Pelu” iruindarrak. Joseba Merino donostiarra —segadatik bizirik atera zen kide bakarra— eta Rosa Jimeno oriotarra atxilotu zituzten..
Apirila. Eusko Jaurlaritzak egin zuen ikerketan honakoa zion…… ( 1 ).
Ekaina. Auziaren aurrenengo artxibaketa…. ( 2 ).

( 1 ) La versión Oficial facilitada tanto por el Ministerio del Interior, como la del Gobierno Civil y las declaraciones complementarias del Gobernador Civil Sr. Elgorriaga, no se ajustan a la realidad de lo ocurrido e incluso son contradictorias entre si.

( 2 ) El caso se archiva: “al no haber sido justificada la existencia de hechos constitutivos de delito”.

1985

Azaroa. Epaile berri batek kasoa berriro irikitzen du eta Rosa Jimeno eta Joseba Merinori testigantza hartzeko agintzen du.

Rosaren kasoan egin bazen ere, Josebaren kasoan ez zen horrela gertatu.

2000

Maiatza. Kasua aztertzen hasi zen Santiago Gonzalez abokatua, eta hainbat dokumentu falta zela jabetu zen: artxibatze autoa eta Merinori hartutako deklarazioa. Donostiako Lurralde Auzitegiak sumarioa berriz ireki zezan lortu zuen.

Iraila. Merinori Pasaian gertatutakoaz deklarazioa hartu zioten, Santoñan preso zela (Kantabria, Espainia). 1984 eta 85 urtetan egin zituen deklarazioetan bera zodiaken ez zetorrela esan bazuen ere, oraingoan, benetan gertatutakoa deskribatu zion epaileari.( 3 )

( 3 ) Escuchamos “Alto Policía…” y casi al instante la policía realizo cientos de disparos. En esta primera emboscada resultaron muertos Pelu y Pelitxo. A continuación la policía nos situo a Txapas, Kurro y a mi, sobre una roca, después de identificarnos, me separaron unos metros de mis compañeros, tres policías se acercaron a Txapas y Kurro fusilándolos a menos de un metro de distancia…

2001

Urtarrila. Pasaiako Sarraskia Argitu taldeak eskatuta, Azpeitiko Udalak herri akusazio aurkeztea erabaki zuen, Miguel Castells abokatu hartuta.

Martxoa. Rosa Jimenok deklaratu zuen epaitegian.

Maiatza. Hildakoei autopsia egin zien Paco Etxeberria auzi medikuak deklaratu zuen. Beste autopsia bat egitea lagungarri izan zitekela adierazi zuen.

2002

Ekaina. Lau poliziek deklaratzen dute Donostiko Epaitegian. Partehartze zuzena ez zutela izan eta ez dutela ezertxo ere gogoratzen. Haietako baten esanetan ehundik gora polizik hartu zuten parte operatiboan. ( 4 )

( 4 ) Agente de la Policía Nacional nº 12.983: el dispositivo llevaba varios días y cubría toda la zona del puerto, podían llegar a ser mas de cien los policías que intervinieron.

2004

Ekaina. Polizien Abokatuak preskripzioagatik auzia artxibatzen saiatu ziren. Familiak eta Azpeitiko Udalak helegitea aurkeztu zuten.

2005

Ekaina. Gipuzkoako Auzitegiak ez zuen auzia artxibatu eta hiru epaile sinatutako ebazpena kaleratu zuen. ( 5 )

( 5 ) – Existen indicios de la posible comisión de un delito de homicidio por parte de los agentes de policía que intervinieron en le dispositivo.

No consta que las armas que se ocuparon a los fallecidos fueran utilizadas por estos.
El levantamiento de los cadáveres no se realizo en el lugar en que ocurrieron los hechos.
Podría ser de interés la realización de una nueva autopsia.
Una prueba de Balística podría determinar la distancia a la que se realizaron los disparos de postas con escopeta.

2007

Iraila. Polizi baten arabera Madrilgo Comisario Jefe de la Brigada de Informacion eta Donostiako Brigada Probintzialeko Jefea ziren operazioaren arduradunak.

2009

Maiatza. Comisario Jefe de la Brigada de Informacion poliziak deklaratzea deitua izan zen baino honek ere ez zuen ezertan lagundu.

2016

Otsaila. Auzia artxibatu zuen auzitegiak. ( 6 )

Aipatu beharra dago familiak eskatutako hainbat froga inoiz ez direla egin: balistikako txostena, autopsia berri bat, polizi gehio identifkatzeko hainbat diligentzi…..

( 6 ) No apareciendosuficientemente justificada la autoria en la perpetración de cuatro delitos de homicidio, procede acordar el sobreseimiento provisional de las presentes diligencias previas.

2017

Urtarrila. Udalak eta familiak babes helegitea aurkeztu zuen Espainiako Auzitegi Konstituzionalean. (7)
Maiatza. Espainiako Auzitegi Konstituzionalak ez zuen heligitea tramitera onartu.

2018

Otsaila. Europako Giza Eskubideen Auzitegira jo zuten hildakoen senideek eta Azpeitiko Udalak, eta helegitea tramitera ez onartzea erabaki zuten.

Pasaiako Sarraskia Argitu Kultur Elkartea